Forklift Güvenliği

Forkliftle çalışmalarda dikkat edilmesi gereken temel konular

Ercem ASLAN / ISO 45001 L.A

6/10/202612 min oku

a large warehouse filled with lots of pallets

Forkliftlerle Çalışmalarda İş Sağlığı ve Güvenliği: Güvenli Yükleme, Taşıma ve İstifleme Yönetimi

Forkliftler; tersane, fabrika, depo, lojistik merkezi, inşaat sahası, liman, rafineri, enerji tesisi ve ağır sanayi işletmelerinde yüklerin kaldırılması, taşınması ve istiflenmesi amacıyla yoğun şekilde kullanılan iş ekipmanlarıdır. Operasyonel açıdan büyük kolaylık sağlamalarına rağmen, yanlış kullanım, yetersiz bakım, uygun olmayan saha düzeni, eğitimsiz operatör, aşırı yükleme, görüş kısıtları ve yaya-forklift etkileşimi nedeniyle ciddi iş kazalarına neden olabilecek yüksek riskli ekipmanlar arasında yer alırlar.

Forkliftlerle güvenli çalışma yalnızca operatörün dikkatli olmasına bırakılamaz. Bu süreç; doğru ekipman seçimi, operatör yetkinliği, saha trafik planı, risk değerlendirmesi, günlük kontroller, periyodik kontroller, bakım programı, yük güvenliği, yaya yolları, hız kontrolü, eğitim, denetim ve sürekli iyileştirme yaklaşımıyla birlikte yönetilmelidir.

İş sağlığı ve güvenliği açısından forklift kullanımı, işletmenin genel saha güvenliği kültürünü doğrudan etkileyen kritik bir konudur. Forkliftin kullanıldığı her alanda yalnızca yükün güvenli taşınması değil; çalışanların, yayaların, ekipmanın, malzemenin, tesis altyapısının ve üretim sürekliliğinin korunması hedeflenmelidir.

Forklift Kaynaklı Başlıca Tehlikeler

Forkliftlerle yapılan çalışmalarda en sık karşılaşılan tehlikeler; çarpma, sıkışma, ezilme, devrilme, yük düşmesi, görüş kısıtı, hatalı manevra, hız kontrolsüzlüğü, yetkisiz kullanım, uygunsuz ataşman kullanımı, rampalarda kontrol kaybı, patlayıcı ortamda uygun olmayan forklift kullanımı, akü şarj ve yakıt ikmali sırasında yangın-patlama riski, bakım eksikliği ve yaya yollarının ayrılmaması gibi başlıklarda toplanabilir.

Özellikle forklift ile yaya çalışanların aynı alanda bulunması, en kritik risklerden biridir. Forklift operatörü yük nedeniyle görüş kaybı yaşayabilir, geri manevra sırasında yayayı fark etmeyebilir veya kör noktalar nedeniyle çalışanları göremeyebilir. Bu nedenle forklift güvenliğinde en temel prensiplerden biri, araç yolları ile yaya yollarının mümkün olduğunca fiziksel olarak ayrılmasıdır.

Forkliftin devrilmesi de ciddi yaralanma ve ölümle sonuçlanabilecek bir kazadır. Aşırı hız, ani dönüş, eğimli zeminde hatalı manevra, dengesiz yük, kapasite aşımı, yükün yüksek pozisyonda taşınması, çukur veya bozuk zemin gibi faktörler devrilme riskini artırır. Bu nedenle forklift kullanımında hız, yük pozisyonu, zemin durumu ve manevra alanı birlikte değerlendirilmelidir.

Forklift Seçimi ve İşe Uygunluk

Her forklift her iş için uygun değildir. Forklift seçimi yapılırken kullanılacak alanın iç ortam mı dış ortam mı olduğu, zemin yapısı, koridor genişliği, çalışma alanında patlayıcı atmosfer bulunup bulunmadığı, taşınacak yükün ağırlığı, yük merkezi, raf yüksekliği, dönüş alanı, eğimli yüzeyler, kapalı alan durumu, havalandırma şartları ve kullanılacak ataşmanlar dikkate alınmalıdır.

Örneğin LPG’li veya dizel forkliftlerin kapalı ve havalandırması yetersiz alanlarda kullanılması ciddi gaz maruziyeti riskleri oluşturabilir. Akülü forkliftlerde ise batarya şarj alanlarında hidrojen gazı oluşumu, elektrolit sıçraması, elektriksel riskler ve yangın riski değerlendirilmelidir.

Patlayıcı atmosfer oluşma ihtimali bulunan alanlarda standart forklift kullanımı uygun değildir. Bu tür alanlarda çalışma yapılacaksa ekipmanın patlayıcı ortam şartlarına uygunluğu, ATEX gereklilikleri, ekipman kategorisi, ortam sınıflandırması ve kullanım talimatları ayrıca değerlendirilmelidir.

Forklift seçiminde yalnızca kaldırma kapasitesi değil, yük merkezi de dikkate alınmalıdır. Forkliftin taşıyabileceği yük, yükün çatal üzerindeki konumuna ve ağırlık merkezine göre değişir. Bu nedenle operatörlerin yük çizelgesini okuyabilmesi, kapasite sınırlarını anlayabilmesi ve ataşman kullanımı halinde kapasite değişimini bilmesi gerekir.

Operatör Yetkinliği ve Eğitim

Forklift yalnızca yetkilendirilmiş, eğitim almış ve ilgili iş makinesi operatörlük belgesine sahip kişiler tarafından kullanılmalıdır. Operatörün yalnızca belge sahibi olması yeterli görülmemelidir; çalıştığı işletmeye, kullandığı forklift tipine, taşınan yük türüne, saha trafik düzenine ve işletmeye özgü risklere göre ayrıca işbaşı eğitimi alması gerekir.

Operatör eğitiminde aşağıdaki başlıklar mutlaka ele alınmalıdır:

Forkliftin temel çalışma prensibi, yük merkezi ve denge mantığı, kapasite etiketi ve yük çizelgesi okuma, güvenli sürüş kuralları, rampalarda çalışma, dar alanlarda manevra, geri sürüş, yaya güvenliği, yük alma ve bırakma kuralları, istifleme güvenliği, ataşman kullanımı, acil durum davranışı, günlük kontrol, arıza bildirimi, akü şarj veya yakıt ikmali, emniyet kemeri kullanımı, yangın riski, görüş kısıtları ve işletme içi trafik planı.

Ayrıca operatörlerin psikoteknik yeterlilik, dikkat, saha disiplini, hız kontrolü ve talimatlara uyum açısından da izlenmesi gerekir. Forklift kullanımında acelecilik, telefon kullanımı, dikkatsiz manevra, yetkisiz yolcu taşıma, yüke veya çatallara personel bindirme gibi davranışlar kesinlikle yasaklanmalıdır.

Günlük ve Vardiya Başı Kontroller

Forklift kullanılmadan önce operatör tarafından günlük veya vardiya başı kontrol yapılmalıdır. Bu kontrol yalnızca formalite olarak imzalanacak bir liste değildir; forkliftin güvenli çalışıp çalışmadığını gösteren kritik bir ön değerlendirmedir.

Kontrol sırasında genel olarak şu hususlar değerlendirilmelidir:

Çatal kollarında çatlak, eğilme veya deformasyon olup olmadığı; hidrolik sistemde yağ kaçağı bulunup bulunmadığı; zincirler, makaralar ve kaldırma sistemi; lastiklerin durumu; frenler, el freni, direksiyon ve kumandalar; uyarı lambaları, geri vites ikazı, korna ve ışıklar; aynalar ve görüş ekipmanları; emniyet kemeri; operatör koruyucu tavanı; akü veya yakıt sistemi; yük kapasite etiketi; ataşman bağlantıları; yangın söndürücü; genel temizlik ve görünür hasarlar.

Kontrol sırasında güvenliği etkileyen herhangi bir uygunsuzluk tespit edilirse forklift kullanılmamalı, “servis dışı” olarak etiketlenmeli ve yetkili kişilere bildirilmelidir. Arızalı forkliftin “iş yetişsin” düşüncesiyle kullanılması, kazanın doğrudan davet edilmesi anlamına gelir.

Güvenli Sürüş Kuralları

Forklift sürüşünde temel prensip; hızın, yükün, zeminin, görüşün ve çevredeki insan hareketinin sürekli birlikte değerlendirilmesidir. Operatör daima gittiği yöne bakmalı, görüşü yük nedeniyle kapanıyorsa geri sürüş yapmalı veya işaretçi desteği almalıdır.

Forklift ile ani kalkış, ani fren, sert dönüş ve yüksek hızdan kaçınılmalıdır. Yük taşınırken çatal mümkün olduğunca zemine yakın tutulmalı, yük geriye doğru hafif yatırılarak taşınmalı ve yükün kayması, düşmesi veya devrilmesi önlenmelidir. Yük yüksek pozisyonda taşınmamalıdır; yüksek kaldırma yalnızca yük alma veya bırakma sırasında yapılmalıdır.

Rampalarda yükün yönü, eğim ve forklift tipi dikkate alınarak hareket edilmelidir. Yüklü forklift rampada genellikle yük yukarı tarafta kalacak şekilde kullanılmalıdır. Rampalarda dönüş yapılmamalı, ani fren ve sert manevralardan kaçınılmalıdır.

Forklift çatalları boşta iken dahi tehlike oluşturur. Boş forklift kullanılırken çatallar düşük seviyede taşınmalı, geçiş yollarında yayalara takılma veya çarpma riski oluşturmayacak şekilde kontrol edilmelidir.

Yük Güvenliği ve İstifleme

Yük güvenliği forklift çalışmalarının en kritik aşamalarından biridir. Yükün ağırlığı, şekli, ağırlık merkezi, ambalaj durumu, palet sağlamlığı, istif yüksekliği, dengesiz malzeme riski ve kayma ihtimali çalışma öncesinde değerlendirilmelidir.

Yük, forklift kapasitesini aşmamalıdır. Kapasite yalnızca kilogram bilgisiyle değerlendirilmez; yük merkezi, ataşman kullanımı ve kaldırma yüksekliği de kapasiteyi etkiler. Ataşman takıldığında forkliftin kaldırma kapasitesi değişebilir. Bu nedenle ataşman kullanılan durumlarda yeni kapasite değeri dikkate alınmalı ve operatör bu konuda bilgilendirilmelidir.

Yük çatallara dengeli şekilde alınmalı, iki çatal koluna eşit dağıtılmalı ve mümkün olduğunca çatal arkalığına yaslandırılmalıdır. Gevşek, yuvarlanabilecek, kayabilecek veya düşebilecek yükler bağlanmalı, sarılmalı veya uygun taşıma yöntemiyle sabitlenmelidir.

Forklift ile insanların üzerinden yük geçirilmemeli, askıda yük altında çalışan bulunmasına izin verilmemelidir. Yük taşıma güzergâhında yaya bulunmamalı, istifleme alanlarında yetkisiz personel çalışmamalıdır.

Yaya-Forklift Trafik Yönetimi

Forklift kazalarının önemli bir bölümü yaya-forklift etkileşiminden kaynaklanır. Bu nedenle işletme içinde forklift trafik planı oluşturulmalıdır. Trafik planında forklift yolları, yaya yolları, geçiş noktaları, kapılar, rampalar, kavşaklar, kör noktalar, yükleme alanları, hız sınırları, park alanları ve yasaklı bölgeler tanımlanmalıdır.

Mümkün olan alanlarda yaya yolları fiziksel bariyerlerle forklift yollarından ayrılmalıdır. Sadece çizgi çekmek her zaman yeterli değildir. Yüksek riskli kavşaklarda aynalar, uyarı lambaları, sesli ikazlar, hız kesici sistemler, kapı geçiş uyarıları, sensörler ve yaya algılama sistemleri kullanılabilir.

Kör noktalar belirlenmeli, forklift geçişleri ile yaya geçişleri kesişiyorsa bu noktalar özel kontrol altına alınmalıdır. Depo, tersane, fabrika veya üretim sahalarında yaya geçitleri net işaretlenmeli, forklift operatörleri ve yayalar geçiş önceliği konusunda eğitilmelidir.

Yayaların forklift çalışma alanına kontrolsüz giriş yapması engellenmeli, saha içinde cep telefonu kullanımı, kulaklıkla yürüme, işaretli yollar dışında dolaşma gibi davranışlar disiplin altına alınmalıdır.

Forkliftle İnsan Kaldırma Riski

Forkliftler esas olarak yük kaldırma ve taşıma amacıyla tasarlanmış ekipmanlardır. İnsan kaldırmak için kullanılmaları ciddi risk oluşturur. Çatal üzerine palet koyarak personel yükseltmek, uygunsuz sepet kullanmak veya çalışanı çatallar üzerinde çalıştırmak kesinlikle güvenli bir yöntem değildir.

Personel yükseltme yapılacaksa, bu iş için tasarlanmış personel yükseltici platformlar veya mevzuata ve üretici talimatlarına uygun özel ekipmanlar kullanılmalıdır. Forklift ile insan kaldırma ancak ilgili mevzuat, üretici talimatı, uygun ekipman, risk değerlendirmesi, bağlantı güvenliği, acil durum tedbirleri ve yetkili onay şartları sağlanmadan uygulanmamalıdır.

İSG açısından en doğru yaklaşım, forkliftin yük taşıma amacına uygun kullanılması ve yüksekte çalışma için ayrı ekipman seçilmesidir.

Akü Şarj, Yakıt İkmali ve Yangın Güvenliği

Forkliftlerin enerji kaynaklarına göre farklı riskleri vardır. Akülü forkliftlerde şarj sırasında hidrojen gazı oluşabilir, elektrolit sıçraması meydana gelebilir ve elektriksel riskler oluşabilir. Bu nedenle akü şarj alanları iyi havalandırılmalı, sigara içilmesi yasaklanmalı, açık alev bulundurulmamalı, göz duşu ve uygun yangın söndürme ekipmanı hazır bulundurulmalıdır.

LPG’li forkliftlerde tüp değişimi sırasında gaz kaçağı riski vardır. Tüp bağlantıları kontrol edilmeli, kaçak kontrolü yapılmalı, uygunsuz bağlantı, hasarlı hortum veya bozuk regülatör ile çalışma yapılmamalıdır.

Dizel forkliftlerde egzoz gazı, karbon monoksit ve partikül maruziyeti dikkate alınmalıdır. Kapalı veya yarı kapalı alanlarda yakıtlı forklift kullanımı özel risk değerlendirmesi gerektirir. Havalandırma yetersizse çalışanlar için ölümcül gaz birikimi oluşabilir.

Yakıt ikmali sırasında motor kapatılmalı, sigara ve açık alev yasaklanmalı, dökülmelere karşı emici malzeme hazır bulundurulmalı ve yangınla mücadele ekipmanı erişilebilir olmalıdır.

Bakım, Periyodik Kontrol ve Kayıt Yönetimi

Forkliftlerin güvenli kalması için düzenli bakım ve periyodik kontrol sistemi oluşturulmalıdır. Bakım, üretici talimatlarına göre yapılmalı; periyodik kontroller ise yetkili kişiler tarafından gerçekleştirilmelidir.

Periyodik kontrol raporları saklanmalı, uygunsuzluklar takip edilmeli ve giderilmeden forkliftin kullanılmasına izin verilmemelidir. Kontrol sonucunda güvenli kullanıma engel bir eksiklik tespit edilirse ekipman servis dışına alınmalı, tamirat tamamlanmadan ve yeniden uygunluk değerlendirilmeden sahaya verilmemelidir.

Bakım çalışmalarında enerji izolasyonu yapılmalı, forkliftin istemsiz hareketi önlenmeli, kaldırılmış parçaların altında çalışma yapılacaksa mekanik destek kullanılmalı ve bakım alanı çevresinde gerekli güvenlik önlemleri alınmalıdır.

Forklift Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılmalıdır?

Forklift çalışmaları için risk değerlendirmesi faaliyet bazlı yapılmalıdır. Genel bir “forklift kullanımı” maddesi yeterli değildir. Risk değerlendirmesi; yük alma, yük taşıma, istifleme, rampa kullanımı, dar alanda manevra, araç yükleme-boşaltma, kapalı alanda çalışma, akü şarj, yakıt ikmali, ataşman kullanımı, bakım, yaya trafiği, gece çalışması, tersane veya saha içi zemin koşulları gibi alt faaliyetlere ayrılmalıdır.

Her faaliyet için tehlike, risk, olası sonuç, mevcut kontrol tedbiri, ilave önlem, sorumlu kişi, termin tarihi ve takip durumu belirlenmelidir. Fine-Kinney veya kurumun kullandığı risk değerlendirme metoduna göre olasılık, frekans ve şiddet puanları belirlenerek risk önceliklendirmesi yapılabilir.

Yüksek riskli konular; yaya-forklift çarpışması, forklift devrilmesi, kapasite aşımı, patlayıcı ortamda kullanım, kapalı alanda egzoz gazı maruziyeti, insan kaldırma, rampa ve yükleme rampası çalışmaları gibi başlıklarda yoğunlaşır. Bu riskler için yalnızca eğitim değil, mühendislik ve idari kontroller birlikte uygulanmalıdır.

Etkili Kontrol Tedbirleri

Forklift güvenliğinde en etkili yaklaşım, risk kontrol hiyerarşisine göre önlem almaktır. Öncelikle tehlike ortadan kaldırılmalı veya azaltılmalıdır. Gereksiz forklift hareketleri azaltılmalı, uygun taşıma ekipmanı seçilmeli, yaya ve araç yolları ayrılmalı, saha düzeni iyileştirilmeli ve riskli geçiş noktaları yeniden tasarlanmalıdır.

Mühendislik kontrolleri kapsamında bariyerler, yaya ayırıcı sistemler, tümsek aynalar, hız sınırlayıcılar, yaya algılama sistemleri, kamera ve sensörler, geri vites ikaz sistemleri, ışıklı uyarılar, forklift mavi/kırmızı güvenlik ışıkları, kapı geçiş sensörleri ve zemin işaretlemeleri kullanılabilir.

İdari kontroller kapsamında forklift kullanım talimatı, trafik planı, operatör yetkilendirme listesi, günlük kontrol formu, bakım planı, periyodik kontrol takip listesi, hız limiti, park kuralları, yükleme-boşaltma prosedürü, rampa kullanım talimatı ve disiplin sistemi oluşturulmalıdır.

Kişisel koruyucu donanım olarak saha şartlarına göre baret, reflektif yelek, güvenlik ayakkabısı, eldiven, gözlük ve yüksek görünürlüklü kıyafetler kullanılmalıdır. Ancak KKD, forklift güvenliğinde tek başına yeterli değildir; yaya ayrımı, saha düzeni ve ekipman güvenliği daha öncelikli kontrollerdir.

Taşeron ve Alt Yüklenici Forklift Kullanımı

Birçok işletmede forklift operasyonları taşeron veya alt yüklenici personel tarafından yürütülmektedir. Bu durumda ana işveren, yalnızca forkliftin çalıştığını değil, sistemin güvenli şekilde yönetildiğini de kontrol etmelidir.

Taşeron forklift operatörlerinden operatörlük belgesi, işbaşı eğitimi, İSG eğitim kayıtları, sağlık uygunluğu, forklift günlük kontrol formları, periyodik kontrol raporları, bakım kayıtları, trafik planına uyum ve saha talimatlarına uygunluk istenmelidir.

Alt yüklenici forkliftleri sahaya alınmadan önce ekipman uygunluğu kontrol edilmeli, çalışma alanları tanımlanmalı, hız ve güzergâh kuralları bildirilmelidir. Taşeron operatörlerin ana işveren sahasında yetkisiz güzergâhlarda çalışması, uygunsuz yük taşıması veya saha talimatlarına aykırı hareket etmesi disiplin ve uygunsuzluk yönetimi kapsamında takip edilmelidir.

Dijital Takip ve Sürekli İyileştirme

Forklift güvenliğinde sürdürülebilir başarı için kayıtların dijital olarak takip edilmesi büyük avantaj sağlar. Günlük kontrol formları, uygunsuzluk kayıtları, ramak kala bildirimleri, çarpma olayları, hız ihlalleri, yaya-forklift etkileşimleri, bakım kayıtları ve operatör performansları düzenli analiz edilmelidir.

Bu veriler sayesinde işletmeler hangi bölgelerde daha fazla risk oluştuğunu, hangi operatörlerde daha fazla uygunsuzluk görüldüğünü, hangi vardiyalarda riskin arttığını ve hangi taşeronların saha kurallarına daha çok uyduğunu değerlendirebilir.

Dijital İSG sistemleri, görüntülü denetim, yapay zekâ destekli uygunsuzluk tespiti, otomatik raporlama ve aksiyon takibi gibi uygulamalar forklift güvenliğini daha ölçülebilir hale getirebilir. Bu yaklaşım, klasik denetimden veriye dayalı güvenlik yönetimine geçişin önemli bir parçasıdır.

Sonuç: Forklift Güvenliği Bir Ekipman Değil, Sistem Yönetimidir

Forkliftlerle çalışmada güvenlik yalnızca operatörün dikkatine veya forkliftin sağlam olmasına bağlı değildir. Gerçek güvenlik; doğru ekipman seçimi, yetkin operatör, uygun saha planı, günlük kontrol, periyodik kontrol, trafik yönetimi, yaya ayrımı, eğitim, denetim, bakım ve kayıt yönetimiyle sağlanır.

Forklift operasyonları, işletmenin İSG kültürünü doğrudan gösteren önemli bir alandır. Eğer bir işletmede forklift yolları belirsiz, yayalar araçlarla aynı alanda kontrolsüz hareket ediyor, günlük kontroller yapılmıyor, hız sınırları uygulanmıyor ve uygunsuzluklar kayıt altına alınmıyorsa, bu durum yalnızca forklift riski değil, genel İSG yönetim sistemi zayıflığı anlamına gelir.

Bu nedenle forklift güvenliği, ISO 45001 yönetim sistemi yaklaşımıyla ele alınmalı; risk değerlendirmesi, operasyonel kontrol, eğitim, performans izleme ve sürekli iyileştirme süreçleriyle entegre edilmelidir.

TQSV Integrated Systems olarak hedefimiz; işletmelerin forklift ve diğer yüksek riskli saha operasyonlarını daha güvenli, ölçülebilir, izlenebilir ve sürdürülebilir hale getirecek profesyonel İSG altyapıları oluşturmaktır.

Güvenli forklift operasyonları; güçlü saha düzeni, doğru ekipman, yetkin operatör ve disiplinli takip sistemiyle mümkündür.

Riskleri yalnızca görmek değil; ölçmek, önceliklendirmek, yönetmek ve sürekli iyileştirmek gerekir.

TQSV Integrated Systems
Kurumsal İSG ve Entegre Yönetim Sistemleri Çözümleri
www.tqsvsystems.com
info@tqsvsystems.com